W XVIII wieku jego nazwisko budziło niepokój w wielu miejscowościach Małopolski. Józef Baczyński, znany jako Skawicki stał na czele jednej z najbardziej znanych grup zbójnickich działających w Beskidach. Jego działalność obejmowała między innymi okolice Babiej Góry, Wadowic, Łętowni i Gorców. Historię jego przestępczej działalności znamy między innymi dzięki zachowanym zeznaniom złożonym przed krakowskim sądem.
Józef Baczyński pochodził ze Skawicy, miejscowości położonej u podnóża Babiej Góry. Urodził się w rodzinie Piotra i Reginy Baczyńskich.Jak wynika z ksiąg metrykalnych parafii makowskiej, do której wówczas Skawica należała, rodzina Baczyńskich pojawiła się w tej wsi na tzw. Gołyni dopiero pod koniec XVII w. Jego rodzina nie należała do zamożnych. W młodości Józef pracował u bogatszych gospodarzy. Później się ożenił i zamieszkał wraz z żoną w Jaszczurowej, niedaleko Wadowic, u jej brata.
Jego przestępcza działalność rozpoczęła się w 1732 roku. Z zachowanych zeznań Baczyńskiego wynika, że jego przestępcza działalność zaczęła się przypadkowo. Według zachowanych relacji jednym z pierwszych napadów, w których uczestniczył, był rabunek zamożnego krawca. Baczyński miał następnie zająć się sprzedażą skradzionych tkanin.
Z czasem związał się z grupą zbójnicką braci Giertugów ze Skawicy. Wspólnie z nimi i innymi kompanami brał udział w kolejnych wyprawach rabunkowych.
Jednym z głośniejszych epizodów działalności Baczyńskiego był napad na browar w Dobczycach. Skradzione przedmioty zostały następnie sprzedane w Wadowicach. Transakcja zwróciła jednak uwagę osób związanych z właścicielem okolicznych dóbr. Baczyński został zatrzymany i osadzony w areszcie. Po kilku tygodniach udało mu się uciec, między innymi dzięki pomocy przekupionych strażników.
Po powrocie do działalności zbójnickiej zaczął organizować kolejne grupy. Po schwytaniu i uwięzieniu braci Giertugów, Baczyński został harnasiem bandy, która dokonywała licznych napadów, m.in. na dwory szlacheckie w Jaszczurowej, Śleszowicach, Tłuczaniu i Łętowni. Grupa napadła również na sanktuarium maryjne w Inwałdzie, gdzie według legendy Baczyński kazał jedynie otworzyć kościół, po czym zapalił świece przed ołtarzem i modlił się. Mienia parafialnego nie tknął, zadowalając się obrabowaniem samego kapłana.
Szczególnie interesujący jest wątek napadu na rodzinę Lisickich, właścicieli Łętowni. Zbójnicy zatrzymali wracających do domu przedstawicieli rodziny i zmusili ich do zorganizowania przyjęcia w karczmie w Bystrej. W spotkaniu uczestniczył również miejscowy ksiądz.
Podczas gdy gospodarze dochodzili do siebie po biesiadzie, Baczyński wraz ze swoimi kompanami splądrował dwór w Łętowni oraz miejscową plebanię.
Baczyński i jego grupa nie ograniczali się do jednego obszaru. W kolejnych latach przemieszczali się między Beskidami, Orawą i Gorcami, dokonując następnych napadów na dwory, karczmy i gospodarstwa.
Przez kilka lat Baczyński unikał wymiaru sprawiedliwości. Jesienią 1735 roku jego działalność dobiegła jednak końca.
Zbójnicy zostali zaskoczeni przez harników, czyli ludzi wyznaczonych do zwalczania grup rozbójniczych. Do zatrzymania doszło w przysiółku Wilczyska należącym do miejscowości Dobra. Według przekazów Baczyński i jego towarzysze spędzali tam czas na biesiadowaniu. Wraz z czterema kompanami (inni uciekli) został ujęty przez harników starościny Wielopolskiej i odstawiony do jej zamku w Suchej (obecnie Beskidzkiej).
Po schwytaniu Józef Baczyński trafił do Krakowa, gdzie stanął przed sądem. Jego sprawa zakończyła się wyrokiem śmierci przez ścięcie. Egzekucję wykonano na początku 1736 roku na krakowskich Krzemionkach.
Historia Józefa Baczyńskiego jest wyjątkowa również ze względu na zachowane materiały źródłowe. Jego zeznania złożone w 1736 roku zostały odnalezione w zbiorach Archiwum Ziemskiego w Krakowie. Dokument obejmował szczegółowy opis działalności zbójnika i jego kompanów.
W 1936 roku historyk Stanisław Szczotka opracował te materiały, a rok później opublikował pracę zatytułowaną „Żywot zbójnicki Józefa Baczyńskiego zwanego Skawickim” na łamach czasopisma etnograficznego „Lud”.
Zeznania pozwalają poznać nie tylko kolejne napady, ale również sposób funkcjonowania ówczesnych grup zbójnickich, ich skład, podział łupów i metody działania.
Postać Baczyńskiego, podobnie jak innych karpackich zbójników, z czasem obrosła legendami. W ludowych opowieściach zbójnicy często przedstawiani byli jako ludzie walczący z niesprawiedliwością, odbierający bogatym i pomagający biednym. Zachowane dokumenty sądowe pokazują jednak znacznie mniej romantyczny obraz ich działalności. Napady, rabunki i przemoc były rzeczywistą częścią ich historii.
Józef Baczyński ze Skawicy pozostaje jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci związanych z historią zbójnictwa w okolicach Babiej Góry. Jego losy pokazują, jak wiele lokalnych historii można dziś odtworzyć dzięki zachowanym dokumentom sprzed niemal trzystu lat.
Podstawą opracowania były:
Stanisław Szczotka, „Żywot zbójnicki Józefa Baczyńskiego zwanego Skawickim”, Lud, 1936/1937 – publikacja oparta na zeznaniach z archiwum krakowskiego.
Oficjalny portal turystyczny Województwa Małopolskiego – opracowanie o małopolskich zbójnikach, w tym o Józefie Baczyńskim.
Projekt „Sakralne Dziedzictwo Małopolski”, opracowanie historii Skawicy.
Zespół Szkolno-Przedszkolny w Skawicy – materiały dotyczące historii miejscowości