Uroczystość była częścią wydarzeń historycznych i edukacyjnych „Oby Dęby pamiętały”, organizowanych przez Stowarzyszenie na rzecz Dziedzictwa TOPO w Folwarku Toporzysko.

Aleja Dębów Katyńskich w Toporzysku powstała w 2020 roku, w 80. rocznicę Zbrodni Katyńskiej. Początkowo posadzono 17 drzew upamiętniających oficerów Pułku 3 Strzelców Konnych, których losy i nazwiska były znane organizatorom. Ale badania nad historią Pułku nie zakończyły się wraz z posadzeniem drzew. Przez kolejne lata komandor porucznik w stanie spoczynku Marek Hazubski, historyk Pułku 3 Strzelców Konnych i badacz jego dziejów, docierał do kolejnych informacji dotyczących oficerów związanych z jednostką, którzy zostali zamordowani przez Sowietów.

Dalsze poszukiwania historyczne pozwoliły ustalić nazwiska kolejnych siedmiu oficerów zamordowanych w Katyniu. Ich pamięć została uhonorowana poprzez posadzenie kolejnych dębów, przy których umieszczono imienne tabliczki oraz postumenty z napisem „Katyń 1940 – PAMIĘTAMY”. Wśród upamiętnionych znaleźli się:

Rotmistrz Bazyli Nieczaj – urodzony w 1900 roku. Z 3 Pułkiem Strzelców Konnych związany od ukończenia Szkoły Podchorążych Kawalerii w Grudziądzu w 1926 roku. Znakomity jeździec: wraz z pułkiem zdobywał najwyższe lokaty w Militari, a w 1931 roku został mistrzem Polski w Championacie Konia (WKKW). Był m.in. dowódcą 1. szwadronu i instruktorem grupy sportowej pułku. Odznaczono go Srebrnym Krzyżem Zasługi. Po kampanii 1939 roku wrócił do Wołkowyska. Aresztowany przez Sowietów w grudniu 1939 roku, zaginął. Jego nazwisko figuruje na tzw. Białoruskiej Liście Katyńskiej.

-

Rotmistrz Jan Kwiatkowski – urodzony w 1893 roku w Kijowie. Jego wojskowy życiorys obejmuje I wojnę światową, służbę w 5. Dywizji Strzelców Polskich na Syberii i wojnę polsko-bolszewicką, podczas której dowodził szwadronem 1 Pułku Ułanów. Do 3 Pułku Strzelców Konnych trafił jesienią 1932 roku. Był m.in. oficerem mobilizacyjnym, czasowo adiutantem, kwatermistrzem, a nawet pełnił obowiązki dowódcy pułku. Wiosną 1940 roku został zamordowany przez NKWD w Charkowie. Spoczywa na Cmentarzu Ofiar Totalitaryzmu w Piatichatkach.

-

Podporucznik rezerwy Roman Wincenty Błażejewski – urodzony w 1907 roku. Był lekarzem weterynarii, absolwentem Uniwersytetu Warszawskiego i Szkoły Podchorążych Rezerwy Kawalerii w Grudziądzu. Jako rezerwista szkolił się w 3 Pułku Strzelców Konnych, a do sierpnia 1939 roku pracował jako samorządowy lekarz weterynarii w Lipsku. Miał przydział mobilizacyjny do 3 PSK. Wiosną 1940 roku został zamordowany w Katyniu.

-

Podporucznik Henryk Kulesza – urodzony w 1915 roku, najmłodszy z upamiętnianych oficerów. Absolwent Szkoły Podchorążych Kawalerii w Grudziądzu. Do 3 Pułku Strzelców Konnych trafił w 1938 roku. Został dowódcą plutonu 4. szwadronu, a we wrześniu 1939 roku dowodził jego I plutonem. Miał zaledwie 25 lat, kiedy wiosną 1940 roku został zamordowany w Katyniu. Spoczywa na Polskim Cmentarzu Wojennym w Katyniu.

-

Porucznik Stanisław Kryda – urodzony w 1900 roku. Legionista II Brygady Legionów Polskich, uczestnik bitwy pod Rarańczą i wojny polsko-bolszewickiej. W 3 Pułku Strzelców Konnych służył od 1934 roku. Był dowódcą i instruktorem, oficerem oświatowym oraz dowódcą plutonu kolarzy. Wszechstronnie wysportowany – reprezentował pułk w szermierce, narciarstwie i wieloboju oficerskim, należał również do Koła Szybowcowego Wołkowysk. Był mężem Stanisławy i ojcem Jerzego. Zamordowany w Katyniu wiosną 1940 roku.

-

Porucznik Jan Emanuel Wejtko – urodzony w 1909 roku na Łotwie. Absolwent Szkoły Podchorążych Kawalerii w Grudziądzu. W 3 PSK był m.in. dowódcą plutonu, organizował szkolenie strzelców wyborowych i dowodził plutonem kolarzy. Uprawiał także sport, startował w zawodach konnych, szermierczych i strzeleckich, szkolił się w narciarstwie i żeglarstwie. W 1938 roku został przeniesiony do 4 Batalionu Pancernego, a podczas kampanii 1939 roku dowodził plutonem samochodów pancernych 91. Dywizjonu Pancernego Nowogródzkiej Brygady Kawalerii. Wiosną 1940 roku został zamordowany w Katyniu.

Kapitan służby zdrowia Zygmunt Drohocki – urodzony w 1901 roku we Lwowie. W 1918 roku jako ochotnik uczestniczył w walkach polsko-ukraińskich o Lwów. Był doktorem medycyny, absolwentem Uniwersytetu Lwowskiego, kształcił się również w Paryżu. W 1937 roku został głównym lekarzem 3 Pułku Strzelców Konnych. Leczył żołnierzy, prowadził szkolenia z higieny i pierwszej pomocy, a równocześnie pracował jako lekarz szkolny i wykładowca higieny. Podczas manewrów za pomoc medyczną otrzymał od ludności cywilnej pieniądze – przekazał je na Fundusz Obrony Narodowej. Wiosną 1940 roku został zamordowany przez NKWD w Charkowie.

Kiedy rozpoczynaliśmy w tym roku prace nad powiększeniem istniejącej już Alei Dębów Katyńskich, planowaliśmy posadzić sześć drzew. W trakcie rozpoczętych prac okazało się, że odnaleźliśmy jeszcze jednego zamordowanego oficera. Stąd kolejne drzewo – mówił podczas uroczystości rtm. Dariusz Waligórski.

Militari – kawaleryjska tradycja jako sport i sprawdzian umiejętności

-

Ważną częścią wydarzeń w Toporzysku były zawody Militari oraz trójbój sprawnościowy. Ich obecność w programie nie była przypadkowa. Organizatorzy chcieli pokazać tradycję kawaleryjską nie tylko jako część historii polskiego wojska, ale również jako wymagającą dyscyplinę łączącą sprawność fizyczną, umiejętności jeździeckie, precyzję i opanowanie.

Program Militari obejmował cztery próby: ujeżdżenie, konkurs myśliwski łączący skoki parkourowe z przeszkodami crossowymi, konkurs walki obejmujący władanie szablą i lancą oraz strzelanie.

Równolegle rozegrano trójbój sprawnościowy , składający się z próby Caprillego, biegu sprawnościowego na dystansie 1000 metrów oraz strzelania.

Taka formuła nawiązuje do wszechstronnego wyszkolenia kawalerzysty. We wniosku złożonym do Ministerstwa Obrony Narodowej wskazano, że zawody łączą elementy związane z wyszkoleniem kawaleryjskim: władanie białą bronią – szablą i lancą – strzelanie, pokonywanie przeszkód terenowych oraz próby sprawnościowe. Ich sportowo-obronny wymiar ma rozwijać i prezentować m.in. dyscyplinę, koordynację, odporność na wysiłek i umiejętność działania zespołowego.

Kawaleria nie tylko w gablocie

Zawodom towarzyszyły otwarte pokazy wyszkolenia kawaleryjskiego , adresowane do mieszkańców, młodzieży i turystów.

Publiczność mogła zobaczyć w praktyce umiejętności, których wymaga praca kawalerzysty. Pokazy prezentowały sprawność jeździecką i fizyczną oraz władanie bronią, nawiązując do tradycji wojskowego szkolenia konnego. We wniosku MON założono, że otwarte prezentacje trafią do około 500 odbiorców, a ich rolą będzie również promocja aktywności fizycznej opartej na tradycyjnych wzorcach wojskowych.

W ten sposób historia Pułku 3 Strzelców Konnych nie była podczas wydarzenia obecna wyłącznie na planszach wystawowych i tabliczkach przy Dębach Pamięci. Można ją było zobaczyćw ruchu.

To istotny element całej koncepcji projektu. Organizatorzy połączyli bowiem trzy sposoby opowiadania o wojskowej tradycji: wiedzę historyczną przekazywaną poprzez wystawy i zajęcia edukacyjne, praktyczną prezentację sprawności podczas zawodów i pokazów oraz trwałe upamiętnienie konkretnych żołnierzy w Alei Dębów Katyńskich. Taki właśnie trójwymiarowy charakterprzedsięwzięcia został zapisany w projekcie kierowanym do MON.

Matka Boża Katyńska pośród Dębów Pamięci

Rozbudowa Alei nie ograniczyła się do posadzenia nowych drzew. Wiosną 2026 roku pojawił się pomysł stworzenia miejsca, które stanie się jej symbolicznym centrum. Tak powstała  kapliczka Matki Bożej Katyńskiej. Zaprojektowania kapliczki i wykonania rzeźby podjął się zaprzyjaźniony z organizatorami rzeźbiarz Janusz Wątor. Podczas uroczystości kapliczka została poświęcona.

-

Spacerując czasami pomiędzy dębami, czegoś nam brakowało, czuliśmy pewien niedosyt. Wiosną tego roku zrodził się pomysł, aby Aleję Dębów Katyńskich wzbogacić o kapliczkę, w której czuwać nad rosnącymi Dębami Pamięci będzie Matka Boża Katyńska – wyjaśniał rtm. Dariusz Waligórski.

Uroczystemu otwarciu powiększonej Alei towarzyszyły wystawa historyczna oraz pokazy i zawody kawaleryjskie.

Aleja będzie jeszcze większa?

Organizatorzy chcą dalej rozwijać miejsce pamięci w Toporzysku. W planach jest ustawienie w Alei tablicy przedstawiającej historię Zbrodni Katyńskiej oraz życiorysy oficerów upamiętnionych przez poszczególne drzewa. Trwają również dalsze poszukiwania archiwalne.

A może okaże się, że w kolejnych latach znowu będziemy musieli dosadzić kolejne drzewa, gdyż nadal szukamy śladów po wielu oficerach naszego Pułku – podkreślił Dariusz Waligórski.

Aleja Dębów Katyńskich pozostaje więc miejscem, którego historia nadal jest pisana. Każdy kolejny odnaleziony życiorys może oznaczać kolejne nazwisko przywrócone pamięci. I kolejny dąb.

Zadanie „Oby Dęby pamiętały” realizowane jest w ramach otwartego konkursu ofert Województwa Małopolskiego w dziedzinie kultury w 2026 roku „Mecenat Małopolski”. Projekt „Zawody sportowe Oby dęby pamiętały” jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Obrony Narodowej w ramach programu upowszechniania kultury fizycznej „Przez Sport do Wojska”.


Foto: Małgorzata Worwa